CZYM JEST WIEDZA

Wiedza naukowa jest jednym z rodzajów wiedzy dostępnych człowiekowi (oprócz wiedzy naukowej istnieje potoczna, artystyczno-literacka, spekulatywna, irracjonalna). Wiedza potoczna (zdroworozsądkowa), stwierdza fakty, ale ich nie wyjaśnia; nie spełnia ona tak zwanej mocnej zasady racjonalności (zwanej inaczej zasadą racjonalnego uznawania przekonań). Pojawiła się na początku dziejów gatunku ludzkiego i stanowiła podstawę rozwinięcia wiedzy naukowej. Sztuka i literatura również przekazuje wiedzę o świecie, zwłaszcza ludzkiej psychice. Obrazowo-zmysłowy sposób przekazu sprawia że, podobnie jak wiedza potoczna, jest ona łatwo dostępna, niezależnie od poziomu wykształcenia. Wiedza spekulatywna obejmuje pewne obszary filozofii i religii. Od czasów Arystotelesa kluczowe w poznaniu są logika i doświadczenie, co przyczyniło się do powstania pierwszych nauk szczegółowych i trwającego odtąd nieprzerwanie rozwoju nauki. Wiedza naukowa, potoczna, artystyczno-literacka i spekulatywna to obszar wiedzy racjonalnej, która jest intersubiektywnie komunikowalna (czyli może być przekazywana przygotowanemu człowiekowi) i intersubiektywne sprawdzalna (czyli dostępna publicznej kontroli przez ludzi dysponujących odpowiednimi kwalifikacjami).
Wiedza irracjonalna jest nieuchwytna dla rozumu lub niekiedy wręcz sprzeczna z rozumem. Nie spełnia ona nie tylko mocnej, lecz także słabej zasady racjonalności. Jest trudna do zwerbalizowania i przekazywania innym, i w konsekwencji nie podlega publicznej kontroli. Zalicza się tu wiedzę ezoteryczną, poznanie mistyczne, które uzyskuje się na drodze bezpośredniego kontaktu z domniemaną rzeczywistością nadprzyrodzoną, oraz poznanie oparte na irracjonalnej intuicji. Także niektóre rodzaje pseudonauki należą do sfery wiedzy irracjonalnej, mimo pozorowania wiedzy naukowej poprzez stosowanie języka naśladującego sformułowania naukowe.