CZYM JEST PSEUDONAUKA?

PSEUDONAUKA to rodzaj nieakceptowanego przez środowisko naukowe zbioru twierdzeń, które aspirują do bycia nauką, lecz nie spełniają jej podstawowych reguł i nie posługują się językiem nauki, a w szczególności nie są oparte na metodzie naukowej, lekceważą jakąkolwiek metodologię i metodykę badawczą, a przez to nie są intersubiektywnie weryfikowalne (nie mają oparcia w sprawdzalnych i możliwych do powtórzenia doświadczeniach).
Pseudonauka wykorzystuje także czasem poglądy, teorie lub metody badawcze, które były lub nawet są uważane za problemy naukowe same w sobie, ale nie mają naukowych podstaw. Do wspomnianej grupy zaliczyć należy np. teorie obalone, zdyskredytowane, nieprzystające do faktów empirycznych, a także takie, które dotychczas nie znajdują żadnego potwierdzenia. Termin ten ma więc generalnie negatywne konotacje. Jego użycie wskazuje na to, że omawiany temat nie jest oparty na odkryciach naukowych, nie został naukowo potwierdzony lub został już dawno obalony na drodze badań naukowych i dlatego jest pozbawiony podstawowego przymiotu – zgodności z logiką i racjonalnością.
Pseudonauka posługuje się terminami lub pojęciami pochodzącymi z języka nauki, jednak stosuje je w sposób celowy lub niezamierzony niepoprawnie, jednak uzasadniane nim teorie i twierdzenia naukowe nie znajdują potwierdzenia w badaniach naukowych. W taki sposób próbuje się stworzyć wrażenie, że przedstawiane poglądy mają charakter tez, teorii czy hipotez naukowych, choć zdecydowanie nimi nie są. W skrajnej sytuacji stoją nawet w całkowitej sprzeczności z teoriami sprawdzonymi naukowo.
PARANAUKA to część wiedzy, bardzo bliska wiedzy racjonalnej, a nawet naukowej, która teoretycznie powinna poddawać się racjonalnej kontroli (weryfikacji), ale obejmuje pomysły i hipotezy niespełniające mocnej zasady racjonalności, tzn. nieposiadające odpowiedniego uzasadnienia naukowego. W efekcie paranauka obejmuje wiedzę stojącą poza oficjalnym nurtem naukowym, z których uczeni czerpią jednak pomysły i hipotezy robocze. Paranauka stanowi swego rodzaju „przedsionek” wiedzy naukowej.
Paranauka różni się od pseudonauki, obejmującej wiedzę irracjonalną i tylko pozorującą wiedzę naukową, np. poprzez używanie języka naukowego. Problem metod rozróżniania nauki od paranauki określany jest jako problem demarkacji (patrz tutaj).
Paranauki (np. parapsychologia) mają swoją metodę, właściwą dla tej dziedziny rzeczywistości, którą się zajmują. Badania metodami naukowymi zjawisk paranormalnych nie dały pozytywnych wyników z powodu nieadekwatności stosowanych przez naukowców metod badawczych. Nie można właściwie ocenić parapsychologii narzędziami stosowanymi w nauce, bowiem z założenia narzędzia te nie nadają się do właściwego poznania zjawisk parapsychicznych. Gdyby było inaczej, to parapsychologia stałaby się nauką.
Aby skorzystać z paranauki, trzeba poznać granice nauki i to, co znajduje się poza tymi granicami. I tak np. w przypadku parapsychologii, wymaga to nabycia praktycznych umiejętności parapsychicznych. Jeśli naukowcy poznają metody parapsychologii i nabędą środki poznania umiejętności parapsychicznych, będzie możliwe przesunięcie granicy poznania naukowego w tej dziedzinie.
Metoda naukowa to:
  • całokształt sposobów badawczego docierania do prawdy i pojęciowego przedstawiania jej, sposób uzyskiwania materiału naukowego do prowadzenia badań.
Nauka vs pseudonauka
  • Nauka nigdy nie mówi ostatniego słowa, jest zatem probabilistyczna, a nie dogmatyczna
    Pseudonauka twierdzi, że ktoś, kto nie wie na pewno, z pewnością się myli
  • Nauka opiera się na coraz bardziej zaawansowanej specjalizacji, coraz głębiej i dokładniej sięga w opisywaną rzeczywistość
    Pseudonauka głosi radykalną demokratyzację poznania
  • Nauka opiera się na zaufaniu wpisanym w system instytucji kontrolnych oraz jawności i powtarzalności eksperymentów
    Pseudonauka opiera się na nieufności wobec systemu (i często na ślepym zaufaniu wobec guru)
  • Nauka stara się zrozumieć i uwzględnić szeroki kontekst głoszonych tez
    Pseudonauka nie uwzględnia kontekstu
  • Nauka dąży do poznania mechanizmów i przyczyn tego, co się dzieje, budując modele coraz lepiej opisujące rzeczywistość
    Pseudonauka opisuje zjawiska i zależności bez wnikania w ich mechanizmy
Skąd wiadomo, że coś jest pseudonauką?
Przykłady pseudonauki dotyczące różnych dyscyplin naukowych
Etyczne aspekty upowszechniania poglądów nienaukowych (artykuł)